Dialect: Fesoen(de)lek 3
Algemeen“Wijle mun ouwers ebbe mèèn neteid bijgebrocht”, schrijft Peter Borremans.
“Op zaoterdag dartien juni 2026 eb iek bij mun broer ien d’n wienkel oute rekke meej ien elkaor gezet. D’n rekke moesse d’r fesoenlek uitzien.
D’r wor op mèèn gelet, da iek d’r gèèf uitzie.
Op mondag veertien juni 2026 eb iek ien mun aachterof gras afgereje en vuil verwijderd, want uis en of motte bijouwe. Ut mot d’r proper uitzien.
Vur ut woord fesoen(de)lek kunde verscheiene woorde gebruike.” (Dat heeft Peter zojuist bewezen: neteid, fesoenlek, gèèf, proper).
Peter vraagt zich verder af: “Ies ien d’n media fesoen(de)lek normaol of ies tuig normaol?” Jao, Peter, ik zouw wulle da d’t jirste normaol was, mar ik ben bang da steeds mjeer ‘t twidde waor is.
In diverse woordenboeken heeft Peter ook nog leuke dingen gevonden.
In het Wouws woordenboek vond hij: “IJ eet net zuvvel fesoen as ne bok die z’ne paose gao d’ouwe. Wordt gezegd van iemand die geen enkele vorm van fatsoen kent en zich helemaal laat gaan.”
In de Dikke van Berrege vond Peter: “éél gèèf gemakt”, wat betekent: heel gaaf gemaakt.
Het Halsterse woordenboek (Dialectkompas) geeft als voorbeeld: “Nie alle voetbalsupporters gedraoge d’reige fesoenlijk.”
Weer een andere betekenis van ‘gèèf’ vond Peter in het woordenboek van het Zuidkwartier: “IJ et ‘m gèèf om’ange”, wat betekent: Hij is behoorlijk dronken. Ook het gezegde “IJ ies wir gèèf aongekleejd” (Hij is weer netjes gekleed) is afkomstig uit dit boek.
In delen van Noord-Brabant spreekt men niet van gèèf, maar van gif. in de betekenis: vlak, egaal. Bijvoorbeeld: Ge moet er wel vur zeurege dettie gif kumt te ligge.
In een Bredaos Lesboekske vond Peter een advertentie:
Te koop aongebooje
Weges omstaandeg’ede un partijke gèèf ingereje schêve schètse aongebooje. Te bevraoge bij ut IJsvermaok.
(Jaja, die Bredaose Paoters konden er wat van!)
Tot slot een citaat uit het Prisma Spreekwoordenboek: Het fatsoen kost het meeste geld.
Een interessante tekst komt uit het boekje Wittenog? deel 1, van Hans Heestermans:
“In een dialect komen vaak woorden voor die ook in de standaardtaal bekend zijn, maar dan wel in een andere betekenis. Meestal komt dat doordat in het dialect betekenissen zijn blijven bestaan die in de algemene taal verloren zijn gegaan. Of doordat in het dialect een woord zich op een andere wijze ontwikkelt dan in het Algemeen Beschaafd. Een ongelukkige term overigens, want zou de standaardtaal ‘beschaafder’ zijn dan het dialect?
Een goed voorbeeld van beide aspecten is het woord gèèf. Een gèèf iemand is onder andere een ‘fatsoenlijk persoon’. In deze betekenis is het woord in de algemene taal al lang niet meer bekend. Jacob Cats sprak nog van een gaef gemoet, een onbesmet, rein, zuiver hart, niet bedorven door zondige hartstochten. Met gèèf kunnen we in ‘t Bergs ongeveer alles aanduiden wat onze goedkeuring in hoge mate kan wegdragen. ‘n Gèèf stukske meziek. Daar genieten we van.
Als ik me niet vergis spraken we ook van een gèèf meske, een mooi (lief, vriendelijk) meisje. Het is opvallend dat de laatste jaren ook in de rest van Nederland door de jeugd ‘gaaf’ in ongeveer de Bergse betekenis wordt gebruikt. “Een gaaf idee, een gaaf feest.”
Misschien was een gèèf meske wel een meisje dat een mooi koeleke had. Want koeleke is niet alleen het knikkerputje, maar ook het kuiltje vlak onder het strottenhoofd.”
‘Holland’ eruit!
Veel Nederlanders zijn nog steeds verdrietig en teleurgesteld, omdat het Nederlands elftal al zo vroeg is uitgeschakeld tijdens het WK. Er zijn echter ook voordelen aan verbonden. We worden nu niet meer geteisterd door ‘Hup Holland hup’, ‘Holland komt eraan’ en ‘viva Hollandia’, wat natuurlijk ‘viva Neerlandia’ had moeten zijn.
Bent u hier ondertussen ook al op gaan letten als u naar de TV aan het kijken bent of luistert naar de radio of een podcast? Het is nog steeds schrikbarend, hoe vaak de naam ‘Holland’ wordt gebruikt als ‘Nederland’ wordt bedoeld. Komt het door de arrogantie van de provincies Noord- en Zuid-Holland? Of is het nog steeds het minderwaardigheidsgevoel van de overige provincies (en de overzeese gebiedsdelen)?
In ‘Kook mee met Max’ heeft topkok Sandra Ysbrandy het regelmatig over ‘Hollandse groenten’ en de ‘Hollandse pot’.
En wat te denken van onze eigen Brabantse Wim Daniëls? Die vertoont op TV erg leuke filmpjes over vroeger, met mooi commentaar erbij, zodat velen van ons het verleden op een aantrekkelijke manier herbeleven. Maar zelfs hij heeft het regelmatig over ‘Holland’, terwijl hij dan toch echt Nederland bedoelt. ‘t Moes nie meuge!
Tot volgende week.
