Peekoffie: het begon ooit in Calfven

OSSENDRECHT / CALFVEN - Je krijgt niet vaak de mogelijkheid om dicht bij een stukje plaatselijke historie te komen. Gelukkig bestaat de jaarlijkse monumentendag; het moment om binnen te stappen bij bewoners of gebruikers van een pand met een bijzondere geschiedenis. Zo kwamen wij “over de vloer” bij Kees en Anne-Marie, die hun huis aan de Dorpsstraat 21 te Ossendrecht open stelden voor geïnteresseerde bezoekers. Een gastvrije ontvangst viel ons ten deel, maar ook een interessante rondleiding door het huis, van de kelder tot aan de zolder. Deze woning is nauw verbonden met de West-Brabantse cichoreiteelt en een daarvan afgeleid product: Peekoffie. Eerst even wat informatie over de cichorei.

Cichorei. De vezelrijke cichoreiplant is een plant uit de composietenfamilie en nauw verwant met witlof en andijvie. Het is een tweejarige plant die in het eerste jaar een sterke energierijke wortel aanmaakt en aan de basis staat van de Pee-koffie. Pas in het tweede groei-jaar zijn mooie blauw-paarse bloemen zichtbaar aan de meer dan een meter hoge stengels (zie foto). Wat is het verband tussen cichorei, Peekoffie, Calfven en Ossendrecht? Lees verder! 

Woning Dorpsstraat 21. Dit gemeentelijke monument te Ossendrecht, gebouwd in 1898, kent een bijzondere geschiedenis. Het werd gebouwd voor Frans de Beukelaar, de jongste zoon van de vroeg overleden schoenmaker “Sooi” de Beukelaer (die zijn naam na zijn vestiging in Nederland met dubbel-a ging spellen) en zijn echtgenote Martina Musters. De familie De Beukelaar (moeder Martina en vier van haar zoons: Bernard, Sjef, Piet en Stan) runden vanaf 1881 eerst een cichoreifabriek in Calfven en vanaf 1887 in Ossendrecht. Zij waren niet de enigen die de lokaal geteelde cichoreiwortels verwerkten tot surrogaatkoffie of Peekoffie (spreek uit “Peej-koffie”). De peej of pin staat voor de West-Brabantse, Limburgse en Vlaamse benaming voor wortel en biet (vandaar ook “Suikerpee” en “Sukerpin”). Veel keuterboertjes waren vanaf ongeveer 1830 al kleinschalig actief met het verbouwen, oogsten, drogen, vermalen en roosteren/branden van de cichoreiwortels. Er werd geoogst van eind september tot eind december. Na de oogst van de wortels werd deze (zonder het destijds waardeloze groene loof) getransporteerd naar de eigen boerderij. Bij grootschaliger verwerking werden de geoogste “pennen of bitterpeeën” aangekocht door handelaren en naar de cichorei-fabriek vervoerd. Daar werden de wortels achtereenvolgens gewassen, gesneden en op meerdere droogzolders ingedroogd. Het fabrieksmatig drogen ging gepaard met tropische temperaturen van meer dan 40 graden en veel stofvorming; voor de fabrieksarbeiders destijds geen gezonde werkomgeving. 

Peekoffie. Een van die fabrieken in Ossendrecht was in handen van de familie De Beukelaar. Een andere bekende naam was de cichoreifabriek van de familie Mattheussens. De jute zakken Pee-koffiebonen waren het halffabrikaat van de cichoreifabriek. Het eindfabrikaat, papieren zakken of blikken met Pee-koffiemaalsel, werd benut als surrogaat-koffie. Deze koffie was een aantrekkelijk alternatief als de aanvoer van koffiebonen uit het buitenland (Brazilie, Colombia, Nederlands-Indie en Engelse koloniën in Afrika en Zuid-Amerika) werd gehinderd en de echte koffie (te) duur werd. Ook werd de ietwat bittere Peekoffie in huishoudens bij normale koffiemaalsels als smaakvormer bijgemengd. Veel oudere Nederlanders denken dan direct aan het bekende blauwe blikje van Buisman. Het schepje “Buisman” werd vroeger bijna standaard toegevoegd aan de gemalen bonenkoffie. Maar Buisman is geen cichorei-product! Buisman is een smaakversterkende koffiestroop, het resultaat van het karamelliseren van glucosestroop. 

Zichtbare historie. Terug naar het huis van Frans de Beukelaar aan de Dorpsstraat in Ossendrecht. Het is inmiddels bijna honderddertig jaar oud en al die jaren bewoond geweest. Eerst door Frans de Beukelaar (de jongste broer, die in 1895 in de firma mocht gaan deelnemen) en diens echtgenote. Na zijn overlijden in 1904 is zijn weduwe er blijven wonen. Zij huwde enkele jaren later met een zoon van zijn broer. Het huis is nog enige tijd verbonden gebleven met de fabrikantenfamilie De Beukelaar. Sinds 2003 wonen Kees en Anne-Marie er. Zij hebben meerdere, onder verflagen of behang verborgen originele elementen, weer zichtbaar gemaakt of laten restaureren. Wat dan? Denk dan aan de hardstenen en marmeren vloer in de gang, de prachtige open haard in de zitkamer, de originele beschilderde panelen op de binnendeuren, de plafonds met bijzonder stucwerk, “marmer-geverfde” muren en muren met de originele kleurstelling uit 1898. Ook bijzonder is de kamer van de dienstmeid op de zolderverdieping waar ook nog de originele grijsblauwe kleur zichtbaar is. Tot slot de kelder waar vroeger de voorraad glazen weckpotten, stenen potten met gezouten groenten en aardappelen werden bewaard. In de winter vorstvrij; in de zomer voldoende koel om etenswaren te bewaren. 

In de hal hebben de huidige bewoners een stukje plaatselijke historie tentoongesteld. Je ziet er fotografische afbeeldingen van de familie de Beukelaar rond 1880-1890 en originele goed bewaarde papieren zakken met Pee-koffie van De Beukelaar. Ook Martina Musters is prominent zichtbaar op een geeemaileerd reclamebord. Ook is een foto van de in 1981 gesloten cichorei-fabrieken van Gebroeders De Beukelaar aan de Scheldelaan in Antwerpen te zien. Als je het pand In Ossendrecht na de bezichtiging weer verlaat, realiseer je je hoe belangrijk het behoud van plaatselijk erfgoed is. Door het openstellen en tentoonstellen hiervan wortel je zelf ook beter in je woonomgeving! Kees en Anne-Marie: bedankt daarvoor! 

Afsluitend. Er wordt ook nu nog door akkerbouwers in West-Brabant en Zeeland (o.a. in Roosendaal) cichorei geteeld. De geoogste wortels worden benut voor de fabricage van fructosestropen en insuline.  Landelijk gaat het in Nederland om ruim 3000 hectare waarbij tussen de 45 en 50 ton cichorei per hectare wordt geoogst. Een geoogste hectare cichorei levert 7 ton inuline op. En oh ja, in België is Peekoffie van De Beukelaar nog altijd in de supermarkt te koop. Die wordt in Parijs gefabriceerd. Toch bijzonder als je je realiseert dat het allemaal in Calfven is begonnen!